SpoenkJack Tummers

In het sciencefictionboek De Verdronken Aarde beschrijft JG Ballard hoe de zon uit balans raakt en de aarde in korte tijd steeds warmer wordt. De polen smelten en samen met het opstijgende water uit diepgelegen aardlagen overstromen grote gedeelten van de bewoonde wereld. De gebieden rond de evenaar tot en met wat nu Europa is worden ingenomen door reptielen en tropische jungles. Wat er aan mensen en dieren heeft weten te overleven trekt zich terug naar gebieden binnen de poolcirkel waar het dan al 50 graden of meer is. Een boekje uit 1968 dat nog verder zal gaan dan wat ik nu beschrijf, maar waar ik meteen aan moest denken toen ik het nieuwsbericht las op de website van Trouw over dat planten en dieren steeds meer naar noordelijke gebieden trekken. Nu hou ik erg van de zomer, maar zodra ik de eerste krokodil in Tilburg tegenkom ben ik weg. Dan vertrek ik naar Schotland waar het dan het hele jaar door een aangename 25 graden zal zijn en ga ik lekker rokjes dragen.

‘This was 16 years ago, at the United Nations Conference on Environment and Development, also known as the Rio Summit, Earth Summit (or, in Portuguese, Eco ’92), a major conference held in Rio de Janeiro from June 3 to June 14, 1992. the UN international Environmental Conference. Did anybody listen?’

André van Duin staat op het podium en zegt zeer verheugd te zijn een zeer speciale gast aan te mogen kondigen. Behalve een begenadigd presentator en showmaster is het tevens een hele goede vriend van hem. Dames en heren… Ron Brandsteder! En Ron komt op, ze omhelzen elkaar even en Ron neemt vervolgens plaats naast Caroline Tensen die al eerder aangekondigd werd. Zo ging dat jaren achter elkaar door en vice versa. André te gast bij Caroline of Ron, Caroline bij André of Ron, Ron bij André of Caroline. Alsof ze een contract met elkaar hadden afgesloten waarbij ieder een paar keer per jaar, met korting, aanwezig zou zijn in de show van de ander. Hetzelfde lijkt nu het geval te zijn bij veel andere programma’s waar ook steeds maar weer dezelfde koppen te zien zijn. Joost Zwagerman, Bram Moszkowicz, Jan Mulder. Dat zijn maar enkele namen die me nu te binnen schieten, maar er zijn er veel en veel meer. Allemaal lijken ze hun rondje af te lopen door medialand. Maar waarom eigenlijk? De enige reden die ik kan bedenken is dat medialand een eiland is waarop mensen vertoeven die steeds maar weer bij dezelfde mensen op de koffie gaan om te praten omdat ze zo ontzettend graag praten en dan zeker weten dat er mensen zijn die naar hen luisteren. Ook dat zijn altijd dezelfde mensen. Ons kent ons. Ze praten en praten en doen dat voor het oog van de hele wereld waardoor kijkers en luisteraars denken dat wat ze zeggen maatgevend is. Ze zijn per slot van rekening niet voor niets op tv toch? En hoe vaker ze te zien zijn in liefst meerdere programma’s op meerdere zenders, hoe gezagwekkender hun mening lijkt te worden. Toen ik voor het eerst de titel van het programma ‘De Wereld Draait Door’ hoorde dacht ik dat het een kritisch en satirisch programma was waarin de gekte van de wereld getoond zou worden opdat mensen hier iets van zouden kunnen leren. Pas later zag ik de draaiende wereldbol achter Matthijs van Nieuwkerk hangen en begreep dat men doelde op de aarde en het nieuws dat dag en nacht doorgaat. Of had men toch beide betekenissen voor ogen? Voor mij blijft de eerste betekenis de meest waarachtige, en het is de media die de aarde een steeds grotere hengst geeft waardoor de wereld sneller zal doordraaien dan anders het geval zou zijn.

In Kyoto, nog niet zo lang geleden,
had iedereen het plotseling over het milieu.
De aarde moest gered worden, en snel,
maar nu is iedereen het alweer beu.

In Cancún wordt er nu opnieuw over gepraat
maar niemand die het nog interesseert.
Onze betrokkenheid was van korte duur,
we hebben er weer eens niks van geleerd.

Het gaat slecht met de economie,
althans, dat is wat er wordt beweerd.
De aarde moet dus maar even wachten,
tot ons financiële geluk is wedergekeerd.

En toch, schrijven de kranten,
is Sinterklaas dit jaar extra gul.
We kopen ons weer lekker suf,
en de aarde is nog steeds de lul.

Elk nadeel hep z’n voordeel. De aswolk legt het vliegverkeer plat en dus een paar dagen lang minder lawaai en CO2 in de lucht. Daarnaast zitten er blijkbaar ‘mineralen en sporenelementen in de as die in het water zullen oplossen en dienst zullen gaan doen als voedingsstoffen en essentiële bouwstenen voor zowel de plankton als de hogere organismen’. (bron: Natuurbericht). En als ik me niet vergis zal het as ook zorgen voor meer weerkaatsing van zonnestralen in de atmosfeer en dus minder opwarming. Maar dat is pure speculatie van iemand die natuurkunde op zijn 14e heeft moeten schrappen uit zijn lessenpakket wegens onvoldoende mathematische vermogens. Wat mij betreft mag het in elk geval nog een tijdje doorpruttelen daar in IJsland. Wat er ooit voor gezorgd heeft dat er leven op aarde heeft kunnen ontstaan kan nooit slecht zijn. Misschien vervelend voor de mensen in IJsland die moeten verkassen naar een ander dorp of stad, maar voor de aarde alleen maar goed.

‘Natuurbeschermers en politici miskennen de diep emotionele band die mensen hebben met de natuur.’ Dat stelt Kris van Koppen, universitair hoofddocent milieubeleid in Wageningen, in het nieuwe nummer van Van Nature. (bron: Natuurmonumenten)

Altijd al mee eens geweest. De mens schijt zich steeds verder af van de natuur. Handen raken geen zand of boom meer aan maar zitten diep weggestoken in zakken of verpakt in handschoenen. De vingertoppen zijn ongevoelig geworden door het voortdurend hameren op het gladde oppervlak van een toetsenbord en natuurlijke geuren worden verdreven door luchtopfrissers of geurvreters. En onze meest directe band met de natuur, die van de kringloop tussen voeding en afvalstoffen wordt verdoezeld door kleurige verpakkingsmaterialen en de wc-pot. Dat wat we lozen verdwijnt en zal ooit ergens weer terecht komen in de grond of op het land, maar die binding tussen de natuur en onze eigen pies en poep zijn we kwijt.

Er is niks zo lekker als poepen in de vrije natuur. Ik kan het weten, ook al heb ik het maar één keer in mijn leven gedaan. Lang geleden liep ik eens ergens in een bos bij de Belgische grens en moest opeens heel erg poepen. Ik kroop achter een bosje, deed mijn broek naar beneden en draaide een prachtige geurige drol. De grassprietjes kietelden aan mijn bibs en om mij heen hingen allerlei lekkere geuren van bladeren, grond, mos. De geur van de drol pastte daar perfect bij en ook de daad van het leggen, onder de bomen en in de vrije natuur, gaf me een gevoel van diepe verbondenheid met die natuur. Ik neem van de natuur en geef terug aan de natuur.

Ik ben heel blij met mijn wc, ook al zou je dat misschien niet denken na dit verhaal. Poepen in de vrije natuur is namelijk ook af en toe riskant. Je weet maar nooit in welke vorm het je lichaam zal gaan verlaten. En als iedereen het zou gaan doen is ook geen gezicht. Wat dat betreft voel ik me nog het meest verbonden met de natuur als ik alleen ben. En ook hou ik absoluut niet van naturisme. Dat vind ik zo’n absurde sprong waar ik met mijn hoofd niet bij kan en voor mijn gevoel niks te maken heeft met natuurbeleving. Maar laat ik daar maar niet over oordelen en het houden bij datgene waar ik wel verstand van heb: poep. En wat een heerlijk woordje is dat toch.

Na vele pagina’s met heel belangrijk maar ‘gangbaar’ nieuws, zoals een omroep die een kwart miljoen boete moet betalen, fietsendieven die op heterdaad betrapt werden, een onderneming die zich gaat specialiseren in diepvriesgebak en een kok die uitlegt hoe champignons het best bereid kunnen worden, stond op pagina 27 van het Brabants Dagblad een foto van Marc van Roosmalen die een eigen tegel krijgt toebedeeld in de Tilburgse Walk of Fame; een zijstraatje van de centrale winkelstraat. Tilburg bestaat tweehonderd jaar en ‘Tilburgers van betekenis’ krijgen allemaal hun eigen tegeltje, en Marc dus ook. Gisteren liet hij daarvoor een afdruk achter van een van zijn blote voeten; die blote voeten die zo ontzettend veel kilometers afgelegd hebben in het Amazonegebied van Brazilië.

‘s Avonds was Marc van Roosmalen te gast bij Tilburg Debatstad in de grote zaal van popcentrum 013. Het was alsof ik de lezing van afgelopen woensdag van Dos Winkel opnieuw te horen kreeg, alleen dit keer voor het leven boven de waterspiegel. Een paar voorbeeldjes:

• De regering van Brazilië probeert de ontdekking van vele nieuwe diersoorten door Marc van Roosmalen te verloochenen omdat anders die specifieke gebieden door Unesco aangemerkt zullen worden als beschermd natuurgebied, en dat is erg slecht voor de Braziliaanse economie die de vrijheid wil hebben meer en meer sojaplantages aan te leggen. Waarvan Nederland na China trouwens de grootste importeur is want onze miljoenen varkentjes en kippen moeten ook eten…
• In plaats van sleepnetten worden in de oerwouden grote zware kettingen gebruikt die tussen krachtige tractoren hangen. Van bomen kappen is dus geen sprake, ze worden gewoon weggeveegd van de aardbodem en alles wat er leeft moet maar zien waar naartoe.
• Miljoenen hectare bosgrond is al kaal vanwege de houtkap (FSC-keurmerk is volgens Marc trouwens niet te controleren). Bedrijven willen die grond echter niet benutten om sojaplantages aan te leggen want dat is te duur. Veel goedkoper is het om een nieuw stuk bos dat nog aan niemand toebehoort (over de plaatselijke bevolking hebben we het even niet) vrij te maken in plaats van investeren in het aankopen van bestaande grond en die rijp maken voor de verbouwing van soja.
• Door de klimaatsverandering wordt ook het ooit zo natte en niet brandbaar geachte regenwoud steeds droger. De kans op gigantische branden wordt steeds groter, met als gevolg dat er dan in één klap zo enorm veel extra CO2 in de atmosfeer terecht zal komen dat de temperatuur van de aarde meteen omhoog zal schieten met alle gevolgen van dien.

Dit zijn maar enkele van de feiten die gisteravond naar voren werden gebracht. Blij word je er niet van, wel wakkerder. En triester, want wat kun je er in vredesnaam als individu aan doen? Kleine dingen, zoals geen vlees en vis meer eten, en in het algemeen minder consumeren. En dat is natuurlijk het grote probleem, want door minder te consumeren gaat onze economie naar de knoppen. Maar of dat uiteindelijk nu zo erg is?

Sinds een paar jaar heb ik af en toe wat last van mijn luchtwegen. Behalve een overgevoeligheid heeft mijn huisarts ook – zoals hij dat noemt – een ‘astmacomponent’ bij me ontdekt. Ik twijfel nog steeds aan deze diagnose want nooit eerder had ik hier last van. Binnen mijn familie zijn wel een paar mensen met astmatische klachten, maar die hebben deze klachten al vanaf de geboorte en ik dus pas sinds een paar jaar. Toch ben ik blij dat ik in de avond of nacht zo’n puffertje bij de hand heb voor het geval ik er plotseling even last van krijg.

Ik woon nu zo’n vijfentwintig jaar in Tilburg en de luchtkwaliteit in deze stad is verre van gezond te noemen. Eigenlijk is de luchtkwaliteit tegenwoordig overal beneden niveau en dat komt uiteraard door onze huidige manier van leven, onze industrieën, het autorijden en het wereldwijd verdwijnen van bossen. Dus, bedacht ik me toen, zou er eigenlijk nog wel genoeg zuurstof in de lucht zitten?

Even zoeken op internet leverde me de volgende informatie op:

‘We have been losing oxygen levels due to the burning of Fossil fuels. This is a serious issue since we used to have 21.4% oxygen only a century ago…’

‘Oxygen levels in the atmosphere in prehistoric times averaged 35 percent compared to only 21 percent today. The levels are even lower in densely populated, polluted city centers and industrial complexes, perhaps only 15 percent or lower…’

‘NASA reports that in the north Pacific Ocean oxygen-producing phytoplankton concentrations are 30 percent lower today, compared to even the 1980s. This is a huge drop in just three decades….’

‘The rise in carbon dioxide emissions is big news. It is prompting action to reverse global warming. But little or no attention is being paid to the long-term fall in oxygen concentrations and its knock-on effects…’

‘This change in the makeup of the air we breathe has potentially serious implications for our health. Indeed, it could ultimately threaten the survival of human life on earth, according to Roddy Newman, who is drafting a new book, The Oxygen Crisis…’

Ik hoop niet dat ik nu iemand aan het schrikken heb gemaakt, maar enige logica zit er natuurlijk wel in. Minder bomen en minder plankton betekent minder zuurstof, nog afgezien van de rotzooi die we zelf in de atmosfeer pompen. En minder zuurstof in de hersenen betekent dat we minder helder kunnen denken. Ik zeg niet dat we nu met z’n allen massaal aan het hallucineren zijn vanwege een tekort aan zuurstof in de hersenen, maar het lijkt er soms verdomde veel op. En ik heb een puffertje, dus ik kan er het beste over oordelen.

We hebben het tegenwoordig vaak over milieu en dergelijke en dat dat zo belangrijk is. De klimaatsverandering, het uitsterven van vele diersoorten, de kwaliteit van lucht en water. Onze aarde lijkt langzaam naar de knoppen te gaan, maar dat is natuurlijk niet zo. De aarde overleeft het wel, ook al moet onze planeet daarvoor op zijn kop gaan staan. En als 99% van het leven op aarde verwoest zou worden ontstaat er vast wel weer iets nieuws. En misschien wel beter. In het grote geheel zal het geen donder uitmaken of de aarde onder een dik pak ijs komt te liggen of zal verbranden. In de tussentijd worden we echter geconfronteerd met onze eigen daden, en omdat we onszelf zo rijkelijk voorzien vinden van intellect en bewustzijn menen we dat dat ook om ons heen te zien moet zijn. Daarom richtten de oude Grieken en Romeinen zo’n prachtige bouwwerken op en werd kunst gemaakt om tot het einde der tijden te blijven bestaan. Als je jezelf geweldig vindt dan moet dat natuurlijk ook tot uitdrukking komen in je omgeving. Tegenwoordig is dat nog steeds zo. Het is te zien aan de kleding die we dragen, de huizen waarin we wonen, onze tuinen en auto’s. Zelfs een ecosysteem als Tilburg wordt geheel ingericht om te voldoen aan het zelfbeeld van het gemeentebestuur.

Alle leven is heilig. Maar ik ben niet gelovig en ook al ben ik dan lid van de Partij voor de Dieren, een mug of wesp sla ik wel eens dood. En ooit keek ik wel eens naar mijn kat en bedacht me dat het zo ontzettend makkelijk is om zo’n ‘heilig’ en geliefd leven te eindigen. Ik zou hem terplekke de nek om hebben kunnen draaien en er zou niks veranderen in de wereld. En ook zat ik weleens in de auto op een provinciale weg en hield het stuur losjes in mijn handen. Een klein rukje naar links en ik zou frontaal op de tegenligger botsen. Slechts één kleine handbeweging die het verschil zou kunnen uitmaken tussen leven en dood. Hoe belangrijk is dan zo’n leven?

Heel belangrijk, en ik hoop nog zo lang mogelijk te kunnen blijven meedraaien op deze planeet. En ook blijf ik me waar mogelijk inzetten voor een beter milieu en een beter leven voor de dieren. En ook al maakt het geen enkel verschil, dat zilverpapiertje met kauwgum gaat thuis in de prullenbak en niet onderweg ergens tussen de struiken. Al was het maar om mijn eigen zelfbeeld overeind te kunnen houden.

De film Earth kent iedereen inmiddels wel. Op dit moment krijg je hem zelfs al cadeau bij een of andere abonnement of aanschaf van een dvd-speler of lcd-televisie. Het is een prachtige documentaire die iedereen een keer gezien zou moeten hebben (maar als je iets beters te doen hebt, doe dat dan vooral…), maar een andere documentaire die iedereen dan zeker ook zou moeten bekijken is Manufactured Landscapes over het werk van fotograaf Edward Burtynsky. Waar Earth de (rest)toestand van de aarde laat zien aan de hand van natuurbeelden en de ingrijpende veranderingen die er gaande zijn, doet Manufactured Landscapes dit door het tonen van foto’s van Burtynsky terwijl hij aan het werk is in (industrieel) China.

Volgens sommige recensies is de documentaire alleen interessant voor liefhebbers van zijn fotografie en voegt het niets extra’s toe dan wanneer je zijn boek zou doorbladeren. Zelf vond ik de documentaire echter indrukwekkend. De foto’s van Burtynsky zijn erg gecomponeerd en erg strak, een soort ‘registratiefotografie’, en juist hier helpen de filmbeelden om het gevoel achter de foto’s wat tastbaarder te maken. Bovendien geeft de documentaire veel informatie over het huidige China en hoe we daar in de rest van de wereld aan meewerken. En weet je ook meteen waar je dvd-speler vandaan komt. En ook waar de oude weer naartoe gaat als je een nieuwe koopt.