SpoenkJack Tummers

In de Telegraaf van vandaag valt te lezen dat het rapen van kievietseieren weer mag. Maximaal 5939 eieren mogen er dit voorjaar geraapt worden. Net geen 5940, dus dat valt weer mee… Het gaat dus blijkbaar goed met de kieviet. Een eitje meer of minder zal dit vogeltje vast niet merken. Of misschien is de kieviet zich noodgedwongen wel aan het aanpassen. Om te overleven legt een ijsvogel bijvoorbeeld vaak drie broedsels meteen achter elkaar op drie verschillende plekken. Als het ene nest is uigebroed kan de vader deze jongen blijven voeren, terwijl het vrouwtje alvast verkast naar het volgende nest. Op die manier wordt de kans vergroot dat meer jongen het eerste jaar zullen overleven. En dan die arme vogel in Friesland. Komt ie na een dag hard werken thuis, constateert met schrik dat er twee eieren ontbreken en rent dan als een kieviet naar zijn volgende nestje om te kijken of de rapers die misschien over het hoofd hebben gezien.

Een paar jaar geleden deed ik mee aan een vogelcursus. Tijdens een excursie zou een van de leden van de Vogelwerkgroep ons een kievietsnest laten zien. Bij wijze van uitzondering. Aan de rand van een weiland moesten we hem volgen. Voorzichtig, want we mochten vooral niet per ongeluk op een nestje trappen, en achter elkaar om zo min mogelijk sporen en geuren achter te laten. Nadat we het nestje hadden kunnen bewonderen moesten we hem weer volgen, via exact dezelfde route terug en wederom achter elkaar. Zouden die mensen die het maximaal aantal van 5939 eieren mogen gaan rapen ook zo voorzichtig te werk gaan, of zullen zij kriskras door weilanden gaan lopen rennen in de hoop het allereerste eitje te vinden? Ik denk het laatste. Een wedstrijd doe je om te winnen.

Afgelopen zaterdag vielen in de Amerikaanse staat Arkansas duizenden merels dood uit de lucht. De reden waarom wordt nog onderzocht. Tweehonderd kilometer verderop zijn tienduizenden dode vissen aangetroffen in een meer. Vooralsnog is het niet duidelijk of er een verband is tussen die twee. Dat kan natuurlijk, het is altijd voorbarig om uit mogelijke toevalligheden meteen een wetenschappelijke conclusie te trekken, hoewel het op zijn minst wel opvallend is dat beiden op zo korte afstand van elkaar, ook in tijd, plaatsvonden. Maar: ‘Als het vervuiling was geweest, zouden alle vissen er last van hebben gehad, en niet alleen één soort zoals nu het geval is’, aldus Keith Stephens van de Wild & Vis Commissie voor de staat Arkansas. Deze opmerking lijkt me nu weer een beetje te veel de andere kant op geredeneerd. In Nagasaki had ook niet iedereen plotseling kanker, hoewel niemand eraan twijfelde dat de bom wel degelijk de reden was van de enorme toename aan gevallen van kanker in die regio. En mensen zijn geen vissen. Een bepaalde vissoort kan mijns inziens wel degelijk specifiek reageren op veranderende omstandigheden in hun biotoop. Niet dat het ook zo is, maar het kan! Hoe dan ook, verontrustend is het wel, zeker nu ik net een derde en soortgelijk bericht lees op de website van de Volkskrant: ‘En weer vallen er honderden vogels dood uit de lucht‘.

Bijgevoegde foto is van iemand met de nickname belton, iemand die regelmatig foto’s upload naar de website van Vara’s Vroege Vogels. Het betreft een in Nederland zelden geziene wintergast met de naam Zwartbuikwaterspreeuw. Een mooi vogeltje, alleen begrijp ik die benamingen van dieren en vogels nooit zo goed. Een kuifmees is duidelijk, die heeft een kuif op z’n hoofdje, en een staartmees kun je makkelijk herkennen aan z’n lange staart. Deze spreeuw heeft in mijn ogen toch vooral een witte borst en geen zwarte buik. Corrigeer, hij heeft óók een zwarte buik, maar aangezien hij voor de rest ook helemaal zwart is, zou Witborstwaterspreeuw dan geen betere benaming zijn geweest?

Tijdens een recente wandeling viel mijn oog op iets zwarts dat aan een prikkeldraad hing. In eerste instantie hield ik het voor een pluk haar van een koe of een donkergekleurd herfstblad. Dichterbij gekomen zag ik dat het een paardemestkever was die met zijn voorste schild vastgeprikt zat op de punt van het prikkeldraad. Wie doet nu zoiets? Een wanhopige natuurfotograaf die al maanden niks meer gepubliceerd heeft en dan maar zijn toevlucht neemt tot het in scène zetten van een foto? Zou niet de eerste keer zijn trouwens. Heel wat foto’s van insecten worden gemaakt binnenshuis of in de beslotenheid van de eigen tuin of kas. Dat scheelt een hoop in licht en (afwezigheid van) wind.
Een tweede mogelijkheid zou kunnen zijn dat deze kever zelf verantwoordelijk is voor deze prikactie. Kevers vliegen net als helicopters in ‘voorovergekantelde’ positie. En wie verwacht er nu opeens prikkeldraad in een voor het overige leeg weiland? Deze kever leefde overigens nog. Ik heb hem voorzichtig van het prikkeldraad losgetrokken en neergezet in het gras, maar natuurlijk niet voordat ik er wat foto’s van had gemaakt.

Een derde optie, en in dit geval de meest waarschijnlijke, is dat dit het werk is van een vogel als de grauwe klauwier. Deze vogel, met haaksnavel en scherpe nagels, staat erom bekend zijn slachtoffers op deze manier achter te laten om ze later op zijn gemak te komen oppeuzelen. Dit geldt niet alleen maar voor insecten. Ook kleine vogels en amfibieën worden op deze manier bewaard voor later. Gisteren trof ik het afgekloofde lijkje aan van – ik vermoed – een kikker. Dit keer niet aan de haak maar met zijn poten rond het prikkeldraad gewikkeld. Aan de verkleurde punt linksboven op de foto is nog te zien dat de kikker aanvankelijk wel vastgeprikt heeft gezeten maar zijn lijfje naderhand is losgeraakt toen er niet meer zoveel vlees aan zat. Met een beetje – morbide – fantasie kun je je voorstellen dat de kikker geprobeerd heeft zijn pootjes rond de draad te slaan om op die manier zichzelf los te kunnen trekken. Maar laten we het er maar op houden dat de kikker op slag dood was…

Ergens dit jaar kreeg ik als cadeautje van vriendin MT een lantaarntje. Ze is gek op lantaarntjes en daarom zeg ik wel vaker tegen haar dat het geen gek idee is er een aantal van de hand te doen. Dat heeft ze onthouden en dus kreeg ik er een. Het idee achter zo’n lantaarntje is dat je er een sfeerlichtje in kunt plaatsen. Sfeer is het sleutelwoord. En ik hou ook best wel van sfeer, en daarom had ik al een tijdje zitten denken wat ik met dat ding zou kunnen gaan doen. Ik zou er een stapel onderdelen van Barbies in kunnen stoppen. Dan zou het net lijken alsof ik een glazen gevangenis gemaakt heb voor poppen, of een soort mausoleum voor Barbies. Best wel sfeervol vind ik zelf. En zo had ik nog een hoop andere toepassingen bedacht voor het lantaarntje.

Op weg terug van de supermarkt zag ik langs de kant van de weg twee kauwen fladderen rondom iets groens. Eerst dacht ik dat ze aan het spelen waren met een groen balletje of iets dergelijks. Kauwen doen dit soort dingen. Maar het groen bleek een klein parkietje te zijn waar ze beurtelings opsprongen en met hun snavel op inhakten. Nu hou ik erg veel van kauwen, maar dit was niet helemaal eerlijk. Twee grote zwarte kauwen tegen zo’n klein parkietje. Foei! Ik heb het kleine ding daarom maar mee naar huis genomen met de bedoeling het af te geven bij het plaatselijke vogelasiel. Maar waar laat je in de tussentijd zo’n klein vogeltje?

Het lijkt wel open huis hierzo. Vliegen, muggen, spinnetjes, een wants op de deur van de koelkast, en regelmatig hoor ik het getrippel van een ekster op de metalen balustrade van het balkon. Laatst durfde die het zelfs aan om één voet, nou goed dan, één poot in de keuken te zetten voordat hij weer wegvloog. Steeds brutaler wordt die vogel, want volgens mij is het steeds dezelfde. En gisteren zat er een duif bovenop de deur van het balkon. Jammer dat ik ze niet duidelijk kan maken hoe leuk ik hun bezoekjes vind. Zonder het te willen jaag ik ze weer weg, terwijl ik ze eigenlijk wel zou willen uitnodigen even binnen te komen. Dat probeer ik ze ook duidelijk te maken. Dan kijk ik ze aan en spreek zachtjes tot ze. Niet hardop, maar zonder woorden en van binnenuit. ‘Kom maar’, zeg ik dan, ‘Ik doe je niks’. En ‘Wat ben je mooi. Kom toch binnen’. Belachelijk hè. En de volgende keer doe ik het weer op precies dezelfde manier. Maar wie heeft er nou nooit Doolittle willen zijn?

Via een pagina over de New Caledonian Crow kwam ik terecht op de persoonlijke pagina van ene Oren Hasson. Hij beschrijft op deze pagina enkele observaties van deze vogel tijdens het vissen. Weer eens wat anders voor een kraai. Wat het echter vooral zo bijzonder maakt is het feit dat deze vogels geleerd hebben gebruik te maken van broodkruimeltjes om de vissen naar de oppervlakte te lokken. Lukt dat niet meteen in een keer, dan pikt de kraai het kruimeltje weer uit het water en eet het op. Vervolgens plukt hij weer een nieuw stukje brood tussen zijn poten vandaan voor een tweede poging, net zolang tot hij een vis te pakken heeft. Trouwens, het is veel duidelijker als je even naar het filmpje kijkt. Echt fantastisch om te zien.

Waar het mij nu even om gaat is het feit dat ik zelf vind en denk dat alle dieren intelligent zijn. Of het nu een aap, een hond, een varken of een vlieg is. Alles wat beweegt en reageert op zijn omgeving beschikt over een bepaalde vorm en mate van intelligentie. ‘Maar een aap of hond dénkt niet’ wordt er dan vaak gezegd. Niet zoals een mens nee. Een mens heeft vooral gedachten in de vorm van taal, maar dat is niet altijd zo geweest. Een aap, hond of kraai heeft geen taal ontwikkeld zoals wij. Dat wil volgens mij echter niet zeggen dat ze geen gedachten hebben. Een holenbewoner, waarvan beweerd wordt dat diens hersencapaciteit en intelligentie nauwelijks verschilde met die van de huidige mens, had nog geen gedachten in de vorm van taal. Toch dacht hij na bij wat hij deed. Niet in taal maar in beelden. En het lukte hem om verworven kennis door te geven aan volgende generaties. Hoe? Simpelweg door het voor te doen. Ik vermoed dat dit voor een kraai ook zo werkt. Een kraai denkt zijn kraaiengedachten en handelt hiernaar. Het enige verschil (misschien!) tussen de kraai en mij is dat ik er alles voor zou geven eens in dat kopje van hem te kruipen.

Behalve op www.beleefdelente.nl kun je ook vanaf allerlei andere websites vogels bespieden via een webcam. Slechtvalken hebben zelfs hun eigen forum waarop ook links staan naar andere sites met webcams. Een van die webcams staat bovenop Westpoint, de hoogste woontoren van Tilburg. De bewoners van het penthouse op de bovenste verdieping zullen er niet altijd blij mee zijn, zeker nu niet. Vanaf de straat worden ze in de gaten gehouden door mensen van vogelwerkgroepen of gewoon door mensen die hun telelens eens goed willen uitproberen. Niet met opzet natuurlijk, maar de nestkast zit vlak boven hun huiskamerraam, dus als ze dan toevallig na het douchen even van het uitzicht willen genieten…

Ik heb het zelf ook nog even geprobeerd met mijn eigen camera, maar dat was niet te doen. Hoewel het eindresultaat nog niet eens zoveel slechter is dan de beeldkwaliteit van de webcams. De man op de bovenste foto was zelf aan het doorsparen voor de nieuwe Nikon AF-S 500mm F/4.0G ED VR. Kost maar zevenduizend euro, maar dan heb je ook wat: een iets minder slechte foto van een slechtvalk.

Om vijf uur vanochtend al wakker, en dan is er nog niet veel anders te doen dan armen achter je hoofd en luisteren naar de vogels. Er zijn ergere manieren om wakker te worden. En ergere manieren om te moeten blijven liggen. En terwijl ik zo naar de vogels lag te luisteren vroeg ik me voor de zoveelste keer af waarom ze ‘s ochtends toch zo actief zijn. Mijn eerste (menselijke) gedachte was dat ze blij zijn dat de nacht weer voorbij is omdat ze eerder dan ons de zon al kunnen zien opkomen. Vogeltjes hebben geen gordijnen. Een soort ‘oerblijheid’ dus die in iedere levend wezen zit, om na de diepte van een nachtelijke golf weer als vanzelf naar boven gestuwd te worden naar het licht. Het wordt weer dag en we zijn er nog. Laten we zingen!

Zo moet je echter niet denken, dat is niet wetenschappelijk. Het zal vast wel weer iets te maken hebben met overlevingsdrang en conditionering. Ik ben daarom maar even gaan zoeken op internet naar de eigenlijke reden achter dit fenomeen en kwam deze verklaringen tegen:

GOEIEVRAAG.NL: Het voorjaar en zomer is het voor een vogeltje de tijd om aan een gezinnetje te denken en daarvoor moet je wel een eigen plekje hebben. Heb je dat gevonden dan zet je een grote bek op om iedereen te laten weten dat dit jouw plekje is. En daar moet je al vroeg mee beginnen, liefst al net voor het licht wordt! Dan weten de anderen waar ze aan toe zijn. Zijn in het najaar de kindjes al de deur uit en het steeds later licht wordt, dan is het tijd om uit te slapen, dus hoor je dan niets.

VPRO NOORDERLICHT: Zo’n veertig jaar terug speculeerden ornithologen dat roodborstjes, die overal ter wereld ’s ochtends als eerste gaan zingen, ook als eerste de zon zien opkomen. Dat klopt, zeggen biologen nu na onderzoek onder 57 soorten zangvogels: het roodborstje heeft de grootste ogen. Hekkensluiter is de pimpelmees, wiens stem het laatste klinkt – zijn kraaloogjes zien het morgenlicht soms pas anderhalf uur later.

Hmmm. Een nieuwe vraag komt nu in me naar boven. Als het eerste klopt en ook het tweede, dat van de grootte van de ogen, waarom worden alle vogels dan niet tegelijkertijd wakker van het gezang van de roodborstjes en gaan ze vervolgens allemaal meezingen? Zou het misschien kunnen zijn dat hoe kleiner de ogen hoe slechter de oren? Edwin van de Sar heeft grote oren en geen bril. Ik heb kleine oren en -6. Voldoende reden voor wetenschappers om dit eens nader te gaan onderzoeken lijkt me.

Als we dan toch bezig zijn de doden te herdenken zouden we ook even stil kunnen staan bij al die miljoenen dieren in de vee-industrie die we jaarlijks de dood in jagen ten onnodige behoeve van onze voedselproductie. Of bij deze arme eend wiens partner lange tijd langs de rand van het water bleef zitten tot ik wel heel erg dichtbij hem was gekomen. Toen pas zag ik de reden van zijn aarzeling meteen weg te vliegen. Net als kauwen en andere monogame dieren en vogels bleef ook deze eend in de nabijheid van zijn overleden partner. Mag ik het ‘waken’ noemen of ‘treuren’? Waarom niet? Ik weet niet of dieren hiertoe in staat zijn en op welke manier, maar het tegendeel kan ik ook niet beweren. Dat ze niks voelen en dus ook niks hoeven te verwerken. Maar ik zie wat ik zie en ja, ik interpreteer. Maar als ik mijn kat Mickey een kus op zijn hoofdje gaf wist die echt wel wat ik daarmee bedoelde, ook al geeft een kat een andere kat nooit een kus. Volgens mij is het voelen van dieren helemaal niet zo heel veel anders als dat van mensen. Dat daar vaak anders over wordt gedacht is volgens mij een gevolg van onze hoogmoed en arrogantie en dat we niet meer nauw in contact staan met de natuur en de dieren om ons heen. Ook een herdenking waard eigenlijk.